ROD to nie każde ogródki działkowe

Ustawa definiuje rodzinny ogród działkowy jako wydzielony obszar lub obszary przeznaczone na cele ROD, składające się z działek i terenu ogólnego, służące do wspólnego korzystania przez działkowców i wyposażone w infrastrukturę ogrodową.

O statusie ROD nie przesądza zatem sama nazwa, faktyczny podział terenu ani zawarcie przez właściciela gruntu umów z osobami zainteresowanymi uprawą. Ogród musi zostać utworzony i prowadzony zgodnie z ustawą o rodzinnych ogrodach działkowych.

Ma to znaczenie praktyczne. Do ROD stosuje się szczególne przepisy dotyczące m.in. prawa do działki, własności nasadzeń i altan, opłat ogrodowych, wypowiedzenia umowy oraz likwidacji ogrodu. Prywatny teren z ogródkami udostępnianymi na podstawie zwykłych umów najmu lub dzierżawy nie staje się przez to automatycznie ROD.

Kto może wystąpić z inicjatywą utworzenia ROD?

W przypadku gruntów publicznych ustawa wymaga wniosku stowarzyszenia ogrodowego. Jest nim stowarzyszenie działające na podstawie Prawa o stowarzyszeniach i powołane wyłącznie w celu zakładania oraz prowadzenia rodzinnych ogrodów działkowych.

Stowarzyszeniem ogrodowym jest Polski Związek Działkowców, ale ustawa nie przyznaje mu wyłączności na zakładanie nowych ROD. Ogród może prowadzić również inne stowarzyszenie spełniające ustawowe wymagania.

Grupa mieszkańców nie składa więc wniosku o utworzenie ROD jako nieformalna grupa osób. Może natomiast:

  • utworzyć i zarejestrować stowarzyszenie ogrodowe;
  • zwrócić się do już istniejącego stowarzyszenia ogrodowego, w tym do właściwej jednostki PZD;
  • przedstawić gminie zapotrzebowanie społeczne na nowy ogród i zabiegać o wskazanie odpowiedniego gruntu.

Samo zebranie podpisów mieszkańców może być ważnym argumentem społecznym, lecz nie zastępuje wniosku stowarzyszenia ani formalnych czynności wymaganych przez ustawę.

Na jakim gruncie może powstać ROD?

Zgodnie z art. 7 ustawy ROD zakłada się na gruntach stanowiących własność:

  • Skarbu Państwa;
  • jednostek samorządu terytorialnego, czyli w szczególności gmin, powiatów i województw;
  • stowarzyszeń ogrodowych.

To katalog zamknięty. Jeżeli nieruchomość należy do osoby fizycznej, spółki albo innego prywatnego podmiotu, nie wystarczy oddać jej stowarzyszeniu w najem lub dzierżawę i nazwać powstałego terenu ROD. Aby na takim gruncie mógł powstać ROD w rozumieniu ustawy, własność nieruchomości musiałaby najpierw uzyskać stowarzyszenie ogrodowe albo uprawniony podmiot publiczny.

Przed rozpoczęciem procedury trzeba również sprawdzić stan prawny nieruchomości, jej przeznaczenie planistyczne, dostęp do drogi i mediów oraz możliwość zgodnego z prawem wykonania infrastruktury ogrodowej.

Jak tworzy się ROD na gruncie gminy?

Procedurę rozpoczyna wniosek stowarzyszenia ogrodowego. Rada gminy może następnie podjąć uchwałę o utworzeniu ROD na gruncie stanowiącym własność gminy.

Użyte w ustawie słowo „może” oznacza, że samo złożenie wniosku nie daje stowarzyszeniu roszczenia o utworzenie ogrodu. Rada gminy ocenia m.in. możliwość przeznaczenia konkretnego gruntu na ten cel i lokalne potrzeby.

Uchwała powinna określać w szczególności kryteria oraz sposób wyłonienia stowarzyszenia ogrodowego, z którym zostanie zawarta umowa dotycząca gruntu. Złożenie wniosku przez jedno stowarzyszenie nie musi więc oznaczać, że właśnie ono zostanie ostatecznie wybrane do prowadzenia ROD.

A co z gruntami powiatu, województwa i Skarbu Państwa?

Przy gruntach należących do powiatu albo województwa stosuje się odpowiednio zasady dotyczące gruntów gminnych. O utworzeniu ROD rozstrzyga właściwy organ stanowiący danej jednostki samorządu terytorialnego.

W odniesieniu do gruntów Skarbu Państwa kompetencję tę co do zasady wykonuje właściwy starosta w drodze zarządzenia, po uzyskaniu zgody wojewody. Wyjątek dotyczy nieruchomości, którymi na podstawie przepisów szczególnych gospodaruje inny organ.

Uchwała o utworzeniu ROD to jeszcze nie przekazanie gruntu

Po formalnym utworzeniu ogrodu konieczne jest uregulowanie tytułu prawnego stowarzyszenia do nieruchomości.

Grunty Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego mogą zostać stowarzyszeniu ogrodowemu:

  • sprzedane;
  • oddane w nieodpłatne albo odpłatne użytkowanie na czas nieoznaczony;
  • oddane w użytkowanie wieczyste.

Następuje to w drodze umowy i w trybie określonym w ustawie o gospodarce nieruchomościami. Nie można zatem utożsamiać uchwały o utworzeniu ROD z samą umową przekazującą prawo do gruntu. Są to odrębne etapy.

Jak powstaje ROD na gruncie należącym do stowarzyszenia ogrodowego?

Art. 7 ustawy pozwala również zakładać ROD na nieruchomości będącej własnością stowarzyszenia ogrodowego. W takim przypadku nie jest potrzebna uchwała rady gminy przewidziana dla gruntu gminnego ani umowa przekazująca stowarzyszeniu cudzy grunt.

Stowarzyszenie musi jednak przeznaczyć własną nieruchomość na cele rodzinnego ogrodu działkowego zgodnie ze swoim statutem i ustawą, a następnie dokonać podziału funkcjonalnego terenu, wykonać potrzebną infrastrukturę i ustanowić prawa do poszczególnych działek. Nadal trzeba przestrzegać przepisów planistycznych, budowlanych, środowiskowych i innych regulacji dotyczących zagospodarowania nieruchomości.

Kto przygotowuje teren pod nowy ogród?

Grunty przeznaczone pod nowo tworzony albo odtwarzany ROD powinny zostać zrekultywowane i zmeliorowane przez właściciela gruntu.

Ustawa nakłada ponadto na gminę obowiązek:

  • doprowadzenia do ROD dróg dojazdowych;
  • doprowadzenia energii elektrycznej;
  • zapewnienia zaopatrzenia w wodę;
  • uwzględnienia potrzeb ROD w organizacji komunikacji publicznej.

Na podstawie umowy zawartej między gminą a stowarzyszeniem ogrodowym obowiązki te mogą zostać przejęte przez stowarzyszenie. Umowa powinna wówczas określać sposób wzajemnych rozliczeń.

Nie oznacza to, że gmina wykonuje całe wewnętrzne zagospodarowanie ogrodu. Podział gruntu na działki i teren ogólny, budowa infrastruktury ogrodowej oraz zagospodarowanie ROD należą do stowarzyszenia ogrodowego.

Kiedy pojawiają się poszczególni działkowcy?

Nowy ROD jest prowadzony przez jedno stowarzyszenie ogrodowe. Po przygotowaniu terenu stowarzyszenie ustanawia prawa do wyodrębnionych działek na rzecz pełnoletnich osób fizycznych.

Co do zasady następuje to przez zawarcie pisemnej umowy dzierżawy działkowej. Dopiero osoba, której przysługuje prawo do działki, staje się działkowcem w rozumieniu ustawy.

Nie należy mylić prawa do działki z członkostwem w stowarzyszeniu. Działkowiec nie musi zostać członkiem PZD ani innego stowarzyszenia prowadzącego ogród, aby zachować prawo do działki.

Czy ROD powstaje z chwilą pierwszej umowy z działkowcem?

Nie ma jednego przepisu, który sprowadza powstanie ROD do podpisania pojedynczego dokumentu. W praktyce jest to proces obejmujący kilka kolejnych elementów:

  1. istnienie stowarzyszenia ogrodowego;
  2. wskazanie odpowiedniego gruntu;
  3. formalne utworzenie ROD przez właściwy organ lub przeznaczenie na ten cel własnego gruntu stowarzyszenia;
  4. zapewnienie stowarzyszeniu tytułu prawnego do gruntu publicznego;
  5. przygotowanie i zagospodarowanie terenu;
  6. podział na działki oraz teren ogólny;
  7. budowę infrastruktury ogrodowej;
  8. ustanowienie praw do poszczególnych działek.

Dopiero łączne spełnienie ustawowych wymagań pozwala mówić o rodzinnym ogrodzie działkowym, a nie jedynie o terenie wykorzystywanym w sposób podobny do ROD.

Od czego powinna zacząć grupa mieszkańców?

  1. Ustalić, ile osób rzeczywiście jest zainteresowanych działkami.
  2. Sprawdzić, czy w okolicy istnieją wolne działki w działających już ROD.
  3. Zwrócić się do gminy z pytaniem, czy dysponuje gruntem możliwym do przeznaczenia na nowy ogród.
  4. Skontaktować się z istniejącym stowarzyszeniem ogrodowym albo podjąć decyzję o utworzeniu własnego.
  5. Zweryfikować stan prawny, planistyczny i techniczny proponowanej nieruchomości.
  6. Przygotować wniosek stowarzyszenia wraz z uzasadnieniem lokalnych potrzeb i wstępną koncepcją ogrodu.

Im wcześniej zostaną sprawdzone kwestie własnościowe, planistyczne i finansowe, tym mniejsze ryzyko, że wielomiesięczne starania zakończą się na gruncie, którego nie można zgodnie z prawem przeznaczyć albo zagospodarować na ROD.

Najważniejsze wnioski

Założenie nowego ROD jest możliwe, ale wymaga współdziałania stowarzyszenia ogrodowego, właściciela gruntu i — przy nieruchomościach publicznych — właściwego organu. Mieszkańcy mogą zainicjować cały proces, wykazać zapotrzebowanie i zorganizować stowarzyszenie, jednak nie utworzą ROD samym porozumieniem ani podziałem terenu.

Najważniejsze jest rozróżnienie trzech etapów: utworzenia ROD, przekazania stowarzyszeniu tytułu prawnego do gruntu oraz faktycznego założenia i zagospodarowania ogrodu. Dopiero później ustanawia się prawa do poszczególnych działek.